Krugman en de maakbaarheid van de economie

De openlijke steun van Paul Krugman voor François Hollande is tekenend voor de Amerikaanse topeconoom. Hij schuwt geen duidelijke keuze, en is niet de typische tweehandige econoom (“on the one hand, on the other hand”). Het grote voordeel van de duidelijkheid heeft ook een nadeel. De huidige crisis wordt daardoor al snel een polarisatie tussen links en rechts. Waarbij links dan staat voor “spending” en rechts voor “austerity”.

Dit is jammer, want door de sterke polarisatie worden er grote spanningen gecreëerd. Krugman schuwt het niet om een vijandbeeld te creëren over de andere kant van het intellectuele spectrum. De strijd tegen Angela Merkel lijkt soms persoonlijke dimensies te krijgen. Duitsland wordt geplaatst tegenover de armoede in Griekenland, het beeld wordt gecreëerd dat landen rijk worden door armoede in andere Europese landen. Zo wordt ook een negatief beeld rond “sparen” gecreëerd, een positief geluid over “spenderen en investeren”, terwijl beiden elkaar nodig hebben.

Het beeld is dus genuanceerder, al is het maar omdat Europa geen gesloten geheel is waarin economische theorieën “ceteris paribus” zo mooi werken. Duitsland heeft zich bijvoorbeeld ten volle ingeschakeld in de globalisering, en is een van de weinige landen in Europa die naast de negatieve effecten ervan, ook volop heeft ingezet op de positieve effecten van bijvoorbeeld de opkomst van de BRIC landen. Stellen dat het handelstekort van Griekenland grotendeels opgelost is als Duitsland zijn overschot tracht weg te werken is dus erg simplistisch.

Europa is ook nog lang geen Verenigde Staten van Europa. Voor Angelsaksische economen, maar ook voor heel wat Europese opiniemakers en politieke leiders, is de VS blijkbaar het ideaalbeeld, de “template” als het ware. Maar de vraag is niet alleen of dat wel overeenstemt met de wil van de Europeanen in de verschillende landen, naast het feit of een snelle Europese eenmaking vandaag de problemen zou oplossen of nog complexer maken.

Vervolgens worden er heel wat drastische maatregelen voorgesteld zonder na te denken over de gevolgen op een horizon van enkele jaren, laat staan op meer dan 10 jaar. Een mooi voorbeeld is de fors aangeraden ZIRP (nulrente van de centrale banken), die binnen afzienbare tijd de pensioensector, de verzekeringssector en heel het langetermijnevenwicht van de financiële sector zal doen wankelen.

Persoonlijk geloof ik dus niet dat een links/rechts polarisatie ons zal helpen, en ook niet dat een snelle transplantatie van het Amerikaanse monetaire systeem haalbaar en wenselijk is. Maar de Europese problemen zijn ook niet geïsoleerd. De westerse landen zitten in een scenario dat Japan ons reeds heeft voorgegaan: het einde van een langdurige periode van schuldopbouw, groei zonder grenzen, assetinflatie bovenop een gigantisch vraagstuk over het gebruik van grondstoffen zoals energie, maar ook het beslag van ons economisch model op de planeet zelf. Een duurzaamheidsrevolutie die ik zelf gemakkelijkheidshalve een “Econoshock” heb genoemd. Die is niet op te lossen door aan een knopje links of rechts te draaien. En daar wringt het schoentje misschien nog het meest: Krugman schijnt te geloven dat de westerse economie nog steeds maakbaar is, dat we door niet-conventionele politiek en een blind geloof in de economische theorie het westerse model nog op de rails zullen kunnen krijgen.

Om het even scherp te stellen zijn er twee punten waar ik het moeilijk heb in de redeneringen van de Nobelprijswinnaar.

(1) Zijn (terechte) geloof in speelgoedmodellen om bepaalde mechanismen eenvoudig uit te leggen, gaat soms te ver. Hij schermt graag met die modelletjes als misschien feilbaar maar ten minste onderbouwd. De echte wereld zit ingewikkelder in elkaar. Zo ligt hij aan de basis van het rechtlijnige Flood-Garber-model om de muntcrisis te duiden. Maar dit onderschat de complexiteit van het huidige probleem, en niet-lineaire modellen of speltheoretische zoals die van Obstfeld zijn wellicht beter voor muntcrises. Net zo goed kan je vandaag in Europa niet veralgemenen over de situatie, en zijn er problemen van inflatie maar ook van deflatie die een gedifferentieerde aanpak vereisen, iets wat in de huidige monetaire en fiscale constellatie niet mogelijk is. Een reden te meer om te denken dat een aanpak waarin de eurozone niet kan gemoduleerd worden, gedoemd is om te mislukken. Krugman beseft dat uiteraard ook maar hij houdt vol dat het klassieke recept (met als bijbel Keynes' "The Great Slump") kan werken.

(2) De huidige economische crisis kan niet los gezien worden van de kredietcrisis. Het scenario dat we daarin lijken te volgen, is het best beschreven door de econoom Hyman Minsky, die helaas overleed aan de vooravond van de start van de ontsporing van de geldpolitiek van oud-Fed gouverneur Alan Greenspan. Krugman heeft zijn sporen verdiend in de trade-theory, maar kan niet ontkennen dat andere economen zinvol werk hebben verricht rond ontsporingen in kredietverlening en schuldexplosie.

De oplossingen die Krugman vandaag voorstelt, houden onvoldoende rekening met de theorie van Minsky, en zullen in die optiek niet werken als olie op de golven, maar als olie op het vuur.

De financiële sector, het ontstekings- en transmissiemechanisme van de economie, weegt vandaag te zwaar op gezinnen, ondernemingen en de overheid. Het staat niet ten dienste van de reële economie, maar is een waterhoofd geworden die de reële economie volledig onderdrukt. En zo zoekt men tevergeefs naar de laatste vluchtmogelijkheid, de centrale banken, supranationale instellingen, terwijl het probleem zelf niet wordt aangepakt. Er moet geen nieuwe financiële lucht bij gepompt worden, er moet massaal veel lucht uit het systeem worden gehaald. Dit is fundamenteel in de discussie. De Keynesiaanse aanpak werkt niet in het huidige verzopen financieel systeem.

Want het risico bestaat dat de korte beparingsinspanningen in de Westerse economieën na decennia van ‘overspending’, weer zal omslaan in een verspillingsperiode. Bijkomende capaciteit zetten in vele economische sectoren heeft geen zin, net zoals het bouwen van nutteloze bruggen en wegen, of van een rakettenschild tegen buitenaardse wezens, niet de beoogde duurzaamheid zullen brengen.

Paul Krugman is onmiskenbaar één van de knapste economische denkers van zijn tijd. Maar in de loop van de jaren zijn z’n standpunten extremer geworden. De wereldeconomie lijdt onder sterke onevenwichten, omdat het model in de loop van de afgelopen drie decennia (of langer) stelselmatig ontspoord is. Dit zal niet verholpen worden door nog meer de fouten van het verleden te herhalen. De huidige polarisatie tussen zogezegd linkse en rechtse recepten draagt ook niet bij tot een oplossing, maar verscherpt de problemen. Een verzoening tussen beide inzichten en standpunten is immers nodig om naar een nieuwe en gezondere balans te gaan. Dat is niet alleen zo in Europa, maar geldt voor de gehele wereldeconomie die op zoek is naar een duurzamer evenwicht op zowat elk gebied.

Dit artikel verscheen als opiniestuk in "De Tijd", 08/05/12